در سایت تاریخی بیستون و روبروی فرهادتراش کاخی ساسانی قرار گرفته که به دستور خسروپرویز ساخته شده است. بنای کاخ مانند سنگ‌نگاره‌ای که قرار بود بر فرهادتراش حک شود هرگز به اتمام نرسید. این کاخ سرستون‌های بسیار داشته که با نقش شخص خسرو پرویز، آناهیتا (ایزد آب‌ها)، شاید بهرام (ایزد جنگ) و نقوش گیاهی تزیین شده بودند. در دوره قاجار برای توسعه مسجد جامع کرمانشاه به جای تراشیدن سنگ‌های جدید تصمیم می‌گیرند از سرستون‌های آماده ساسانی استفاده کنند اما از آنجا که روی آنها تصاویر ایزدان و انسان‌ها حک شده بود که کاربرد آنها در مسجد حرام است، این نقوش را از سرستون‌ها تراشیدند و آنها را صاف کرده و به مسجد جامع کرمانشاه منتقل کردند.

 

چند نمونه از این سرستون‌های ساسانی نجات یافته و امروزه در موزه سنگ طاق بستان قابل بازدید هستند. ۱۲ سرستونی که در موزه سنگ طاق بستان نگهداری می‌شوند، در مقایسه با سکه‌های ساسانی از نظر سبکی بیشترین شباهت را به خسرو پرویز دارند. این سرستون‌ها تا اواخر قرن هجدهم یا اوایل قرون نوزدهم در محل اصلی‌شان در بیستون بودند اما در قرن نوزدهم شاهزاده عمادالدوله از نوادگان فتحعلی شاه دستور داد آنها را به طاق بستان بیاورند.

 

ابعاد این سرستون‌ها ۹۰×۹۰×۸۹ است و در مزارع بیستون یافت شدند. لازم به ذکر است که تا اواخر دوره محمدرضاشاه پهلوی سایت بیستون مسکونی بوده و روی کاخ ساسانی آن نیز ۲۷۰ خانه روستایی ساخته شده بود. در سال ۱۳۵۴، دولت پهلوی این خانه‌ها و مزارع اطراف آن را از مردم خریداری کرد. سپس محوطه را پاکسازی کرده و برای انجام کاوش‌های باستان‌شناسی در اختیار پژوهشگران قرار داد.

 

از سرستون‌های یافت شده سه مورد دارای نقش شاه در یک سو و نقش الهه آناهیتا در ضلع مقابل آن هستند. آناهیتا ایزد بانوی آب و باروری و مهم‌تر از آن ایزد خاص خاندان ساسانی بوده است. او در این تصویر لباس و شنل پر چینی بر تن دارد و حلقه پادشاهی را در دست راستش گرفته و به سوی شاه در ضلع دیگر سرستون تقدیم می‌کند. دور سر او هاله‌ای از نور قرار دارد که تقدس این ایزد را نشان می‌دهد. (تصویر ۱) شاه در ضلع مقابل لباسی پوشیده که بسیار شبیه به لباس شاه ساسانی در طاق بزرگ طاق بستان است. او دست راست را بر قبضه شمشیر نهاده و دست چپش را به سوی حلقه آناهیتا دراز کرده است. (تصویر ۲) دو ضلع دیگر این سرستون ها منقش به طرح گیاهان است. (تصویر ۳)

 

سرستون دیگری در کنار رودخانه آبشوران یافت شده است. بر یک ضلع این سرستون نقش ایزد بهرام در قالب سوارکاری نقش شده که شباهت بسیاری به سوارکار طاق بزرگ طاق بستان دارد. (تصویر ۴) در سمت دیگر آن نیز شمایل خسرو پرویز دیده می‌شود.

 

اینها مواردی هستند که سالم مانده است. در مسجد جامع کرمانشاه سرستون دیگری یافت شده که در دو سمت آن تصویر شاه ساسانی و ایزد یا ایزدبانو پاک شده تا شاعبه بُت نداشته باشد. با این حال هنوز بخش‌هایی از این نقوش قابل تشخیص است. جالب آنکه تسطیح کنندگان به دو سمت دیگر سرستون که مزین به نقوش گیاهی بوده دست نزده‌اند. (تصویر ۵) همچنین در صحن امیری مسجد جامع کرمانشاه تعدادی سرستون سنگی دیگر از همین دسته یافت شده که تصاویر هر چهار ضلع آن پاک شده بودند. (تصویر ۶)

 

هنر حجاری و نقاشی حیوانات، انسان‌ها و ایزدان از همان قرون نخستین اسلامی حرام و ممنوع شد و هنوز نیز برخی مذاهب اسلامی آن را حرام می‌دانند. به همین جهت حتی خلفا تصاویر خود را بر سکه‌هایشان نقش نمی‌کردند و هنر تزیین کاخ‌ها و مساجد هم تنها به نقوش گیاهی و هندسی محدود می‌شده است تا هنگامی که در قرون جدید به واسطه ورود هنر اروپایی این مسئله تغییر نمود. با این حال هنوز هم استفاده از سرستون‌هایی که نقش انسان را بر خود داشته در مسجد ممکن نبوده است. همچنین هزینه ساخت و حک سرستون‌های جدید نیز بسیار بالا بوده و درک ارزش آثار تاریخی نیز محدود به عده اندکی از فرهیختگان جامعه بوده است. بنابرین این سرستون‌ها را از سایت تاریخی شان آورده و نقوش روی آنها را پاک کرده‌اند تا در مسجد استفاده کنند.

 

نویسنده: فاطمه کاملی (دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران)

عکس‌ها توسط نگارنده گرفته شده‌اند.